संतश्रेष्ठ श्री ज्ञानेश्वर माऊलींच्या जीवनावरील अद्वितीय नाटक

श्री. संत ज्ञानेश्‍वर महाराजांवर मराठीत जे ललित वाङमय प्रकाशित झाले आहे त्यात कविता, कथा, कादंबरी, नाटक आणि चरित्र अशा वाङमय प्रकारांचा समावेश होतो. नाटक हा वाङमयप्रकार मात्र याला अपवाद म्हणावा लागेल. श्री संत ज्ञानेश्‍वरांच्या जीवनातील संघर्षमय प्रसंग आणि त्यांच्यापाशी असणारा धीरोदत्तपणा इतका लोकविलक्षण आहे की, तो एका संपन्न नाटकाचाच विषय ठरतो.

श्री ज्ञानेश्‍वरांच्या जीवनावरील नाटक या प्रकारातील त्रुटी नेमकी हेरली ती प. पू. श्रीसंत मामासाहेब देशपांडे यांनी. नाथ संप्रदाय, दत्तसंप्रदाय आणि भागवत संप्रदायाचे गाढे अभ्यासक असलेल्या मामासाहेबांनी शक्तिसंपन्न समाजाच्या निर्मितीचे स्वप्न पाहिले होते. १९ नाटकांचे दिग्दर्शन करणा-या मामासाहेबांनी श्री संत ज्ञानेश्‍वर महाराजांच्या जीवन कार्यावर आधारीत चैतन्यचक्रवर्ती हे चार अंकी नाटकही लिहले. प. पू. श्री मामांना श्री. ज्ञानेश्‍वरांच्या जीवनातले नाट्य सतत खुणावत होते. ते स्वतः उत्तम दिग्दर्शक तर होतेच, पण त्यांची रंगमंचीय जाणकारी विलक्षण होती. श्री. मामांना श्री. ज्ञानदेवांच्या आयुष्याचा पट विविध ’फॉर्म’ मध्ये खुणावत असे. त्याचेच रुपांतर ’ज्ञानोबा माझा’ मधे झाले.

भारत भूमी ही संत सज्जनांची, महात्म्यांची भूमी, मानवची आत्मिक उन्नती, सद्‍भावना वृद्धी आणि नैतिकतेची प्रवृत्ती जोपासण्याचे कार्य या संतांनी केले. पंथ, मठ, संप्रदाय, वर्ण, धर्म, जात, भाषा, लिंग आणि भेद-अभेदांच्या पलीकडे जाऊन त्यांनी समाजाला माणूसकीची, विश्‍वबंधुतेची, एकतेची, समतेची शिकवण दिली. समाजात शांतता आणि स्थैर्य निर्माण करण्याचे कार्य केले. संतांच्या या मांदियाळीतले मुकूटमणी म्हणजे संत द्न्यानेश्‍वर महाराज. नैतिक आणि सामाजिक मूल्यांचे अधःपतन झालेल्या आजच्या समाजाला ज्ञानेश्‍वरांच्या विचारांची नितांत गरज आहे. माऊलींचे विचार जनमानसात अधिक प्रभविपणे रुजविण्यासाठी व त्यातून संस्कारक्षम पिढी आणि आत्मशक्‍तीसंपन्न समाज घडवण्यासठी ’ज्ञानोबा माझा’ या नाटकाची निर्मीती होत आहे.

माऊलींच्या जीवनकार्या वर आधारीत नाटक गेल्या तीन तपांमध्ये तरी रंगभूमीवर आलेले नाही. त्यामुळे या नाटकाबद्दल कमालीचे औत्सुक्य आहे. श्री विठ्ठलपंतांच्या यात्रेच्या निमीत्ताने आळंदीत प्रवेश करण्यापासून प्रारंभ होतो आणि श्री. ज्ञानेश्‍वर महाराजांच्या संजीवन समाधीच्या घटनेवर दोन पिढ्यांचे नाटक संपते. जन्मपूर्व व जन्मोत्तर, एका ज्ञानवंताचा संपूर्ण आलेख प. पू. श्री. मामा या नाटकात रेखाटतात.

प. पू. श्री मामांच्या चार अंकी दीर्घ संगीत नाटकाचे पुनर्लेखन व दिग्दर्शन ज्येष्ठ रंगकर्मी श्री. आशोक समेळ यांनी केले आहे. श्री. मामांच्या शब्दांना, ज्ञानदेवांच्या चरित्राला आणि संगितातून फुललेल्या नाट्याला जरासुद्धा धक्का न लावता हे कार्य समेळ यांनी केले आहे. नेपथ्य श्री. राजन भिसे यांचे आहे.

आपले विश्‍वव्यापक रुप ओळखले की मग मनःशांती मिळते आणि सर्व दुःखाचा नाश होतो. ज्ञान, भक्‍ती, कर्म, ध्यान अशा अनेक मार्गांनी विश्‍वव्यापक रुप ओळखता येते. सर्वांनी आपले चैतन्यमय विश्‍वात्‍मक स्वरुप ओळखावे, जन्माचे कल्याण करावे आणि सुखी रहावे अशी मागणी करणारे पसायदान ज्ञानेश्‍वरांनी लिहीले. हे पसायदान अनेक ठिकणी गायले जात असले तरी त्यातले विचार मात्र आचरणात आणले जात नाहीत. आज समाजात सा-याच नैतिक मुल्यांचे अधःपतन झालेले आहे. जातीपतींचे राजकारण, धर्मा-धर्मात वढलेली तेढ, त्यावरुन उसळलेल्या दंगली, कुटूंब व्यवस्थेचा कोलमडलेला डोलारा, सर्वत्र बोकाळलेला भ्रष्टाचार...... या साऱ्या दुष्टचक्रात समाज पुरता फसलाय. या गर्तेतून समाजाला बाहेर काढायचे असेल तर ज्ञानेश्‍वरांचे विचार जनमानसांत रुजले पाहिजेत. त्यासठी या नाटकाची निर्मीती होत आहे.

सामान्य माणसाला गीतेच्या ७०० श्लोकांचा अर्थ सांगण्यासाठी ज्ञानेश्‍वरांनी ९ हजार ३३ मराठी ओव्यांमधे त्याचा विस्तर केला. अनेक उदाहरणे, दृष्टांत देऊन सोप्या भाषेत स्पष्टीकरण केले. गीतेवर ज्ञानेश्‍वरांनी केलेल्या टीकेतही तत्वज्ञान दडलेले आहे. त्यावरही या नाटकात भाष्य करण्यात आले आहे. ज्ञानेश्‍वरांनी अनेक चमत्कर घडविले. धकटी बहीण मुक्‍ताबाईला पाठीवर मांडे भाजून दिले, पैठण येथे रेड्‍याच्या तोंडी वेद बोलविले. आधंगी येथे वाघावर बसून आलेल्या चांगदेवांना भेटण्यासाठी भिंत चालविली. हे सारे चमत्‍कार ट्रिक्सीन्सच्या माध्यमातून नाटकात मांडण्यात आले.

शब्द, चरित्र, संगीत या त्रिकोणी संगमावर, प्रयागावर ’ज्ञानोबा माझा’ आपल्या सगळ्यांचा सखाच होतो. विश्‍वाचे आर्त होऊन प्रत्येकाच्या मनात प्रकाश पाडणारा ज्ञानोबा प्रत्येकाचाच असतो, उरतो व म्हणूनच तो ’ज्ञानोबा माझा’च होतो.